Jak można skutecznie wydziedziczyć członka rodziny?

19/11/2016

Z takim pytaniem zwrócił się do mnie mój ostatni Klient, któremu udzielałem porady prawnej przy sporządzeniu przez niego testamentu, w jego dość skomplikowanej sytuacji życiowej.

Pojęcie „wydziedziczenie” występuje zarówno w języku potocznym, jak i prawniczym, co niekiedy stwarza nieporozumienia. Często bowiem, przyszły testator dokonuje jedynie prostego pominięcia spadkobiercy ustawowego (np. męża, żonę, dzieci albo rodziców) w testamencie, błędnie sądząc iż w ten sposób dokonuje jego wydziedziczenia. Takie zachowanie jest właśnie konsekwencją potocznego rozumienia instytucji wydziedziczenia. Proste wyłączenie spadkobiercy od spadku nie pozbawia osoby wyłączonej prawa do zachowku. Wydziedziczeniem, we właściwym, ustawowym znaczeniu jest pozbawienie przez spadkodawcę zachowku uprawnionych do tego zachowku z mocy ustawy. Skuteczne wydziedziczenie natomiast definitywnie pozbawia możliwości uzyskania zachowku.

W tym kontekście zatem ważność i skuteczność wydziedziczenia nabiera szczególnego znaczenia. Często bowiem po śmierci spadkodawcy dochodzi do wszczęcia procesu sądowego i wydziedziczony spadkobierca próbuje podważyć wydziedziczenie zawarte w testamencie. Z reguły odbywa się to podczas sprawy o stwierdzenie nabycia spadku. Sprawy takie są dość trudne i wymagają przeprowadzenia żmudnego i czasochłonnego postępowania dowodowego.

Ważność i skuteczność wydziedziczenia zależy od spełnienia trzech przesłanek:

  1. od dokonania wydziedziczenia w ważnym testamencie
    Wydziedziczenia można dokonać wyłącznie w ważnym testamencie (nieważność testamentu pociąga za sobą także nieważność wydziedziczenia). Użyte wyrażenia nie mogą budzić wątpliwości co do rzeczywistej woli pozbawienia uprawnionego jego zachowku. Koniecznie musi być zostać wskazana przyczyna wydziedziczenia.
  2. od dokonania wydziedziczenia z przyczyny wymienionej w art. 1008 kodeksu cywilnego
    Wydziedziczenie z innej przyczyny jest nieważne; taki skutek pociąga za sobą także niepodanie przyczyny wydziedziczenia w testamencie. Spadkodawca może wydziedziczyć osobę, która:
    – wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego;
    – dopuściła się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci;
    – uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.
  3. od nieprzebaczenia przez spadkodawcę osobie uprawnionej do zachowku.
    Spadkodawca nie może wydziedziczyć uprawnionego do zachowku, jeżeli mu przebaczył. Skutkiem przebaczenia wydziedziczonemu jest zachowanie przez niego tylko prawa do zachowku. Przebaczenie dokonane po sporządzeniu testamentu wydziedziczającego określoną osobę może nastąpić tylko w drodze sporządzenia nowego testamentu. Wydziedziczenie bowiem stanowi dyspozycję testamentową i jej zmiana może nastąpić jedynie w taki sposób, jak zmiana innych rozrządzeń spadkodawcy. Odmienne stanowisko zajął Sąd Najwyższy w orzeczeniu z 14 czerwca 1971 r., III CZP 24/71, LexPolonica nr 296081 (OSNCP 1972, nr 2, poz. 23; krytyczna glosa J. Gwiazdomorskiego, NP 1972, nr 10, s. 1583).

Powyższe wyjaśnienia wskazują, że w celu uniknięcia ewentualnych nieporozumień warto jest skorzystać z pomocy prawnika.