Jak obliczyć zachowek?

19/11/2016

Każdy pozew o zachowek musi precyzyjnie określać wartość przedmiotu sporu, czyli określać konkretną kwotę pieniężną której zapłaty domaga się osoba ubiegająca się o zachowek. Istotna jest zatem odpowiedź na pytanie: jak wyliczyć wysokość zachowku.

Ponadto, obliczenie wysokości zachowku spełnia kilka istotnych funkcji procesowych, ponieważ decyduje o:

  • wysokości opłaty sądowej od pozwu o zachowek,
  • właściwości rzeczowej sądu rozpoznającego pozew o zachowek,
  • dopuszczalności złożenia skargi kasacyjnej,
  • wysokości kosztów procesu,
  • wysokości wynagrodzenia adwokata za prowadzenie sprawy.

Wysokość zachowku zależy od trzech czynników:
1) wielkości udziału spadkowego,
Udział spadkowy to po prostu ułamek, w jakim uprawniony do zachowku byłby powołany do spadku, gdyby doszło do dziedziczenia ustawowego. Wysokość tego ułamka określają przepisy o dziedziczeniu ustawowym, tj. art. 931 – 940 kodeksu cywilnego.
2) osobistych kwalifikacji uprawnionego,
Udział spadkowy mnoży się następnie przez 1/2 lub przez 2/3, w zależności od osobistych przymiotów uprawnionego. Zasadą jest, że zachowek wynosi połowę wartości udziału spadkowego, jaki przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. Tylko w sytuacji, gdy uprawniony w chwili śmierci spadkodawcy jest trwale niezdolny do pracy albo zstępny uprawniony jest małoletni, zachowek wynosi 2/3 wartości udziału spadkowego (art. 991 § 1 kodeksu cywilnego).
3) wartości spadku,
Ułamek, który powstaje przez pomnożenie udziału spadkowego przez 1/2 lub 2/3 (w zależności od przymiotów uprawnionego), mnoży się następnie przez wartość pieniężną spadku, do której dolicza się także zapisy windykacyjne i pewne darowizny (substrat zachowku).

Sposób obliczania substratu zachowku jest dość skomplikowany i ma kilka etapów:
a) najpierw oblicza się pieniężną wartość aktywów (rzeczy i praw pozostałych po spadkodawcy) i pasywów (długów). Przy obliczaniu długów spadkowych nie uwzględnia się długów wynikających z zapisów zwykłych, poleceń i z zachowku (art. 993 k.c.);
b)  następnie odejmuje się ustaloną w powyższy sposób sumę długów od wartości wszystkich aktywów, uzyskując w ten sposób tzw. czystą wartość spadku;
c)  do tej wartości dolicza się następnie wartość zapisów windykacyjnych i niektóre darowizny uczynione przez zmarłego na rzecz spadkobierców, osób uprawnionych do zachowku oraz innych osób, przy czym wartość przedmiotu zapisu windykacyjnego oblicza się według stanu z chwili otwarcia spadku, a według cen z chwili ustalania zachowku, wartość darowizny ustala się według stanu z chwili jej dokonywania, a według cen z chwili ustalania zachowku (art. 993 i 995 k.c.); przez dodanie do czystej wartości spadku wartości przedmiotu zapisu windykacyjnego oraz darowizn otrzymuje się tzw. substrat zachowku.

Przy doliczaniu darowizn stosuje się następujące zasady:

  • darowizny na rzecz osób będących spadkobiercami lub uprawnionymi do zachowku dolicza się do spadku bez względu na to, kiedy zostały uczynione (art. 994 § 1 k.c.);
  • nie dolicza się do spadku darowizn na rzecz innych osób niż wyżej wymienione, jeżeli zostały one uczynione przed więcej niż dziesięcioma laty, licząc wstecz od otwarcia spadku (art. 994 § 1 k.c.);
  • przy obliczaniu zachowku dla zstępnego (dziecka lub wnuka) nie dolicza się darowizn uczynionych przez spadkodawcę w czasie, kiedy jeszcze nie miał zstępnych, chyba że darowizna została uczyniona na mniej niż trzysta dni przed urodzeniem się zstępnego (art. 994 § 2 k.c.);
  • przy obliczaniu zachowku dla małżonka nie dolicza się do spadku darowizn, które spadkodawca uczynił przed zawarciem z nim małżeństwa (art. 994 § 3 k.c.);
  • nie dolicza się do spadku drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych;
  • dla zasady doliczania darowizn nie ma znaczenia, że w chwili otwarcia spadku przedmiot darowizny już nie istnieje lub że wyszedł z majątku obdarowanego.

Wyliczenie wysokości zachowku nie zawsze jest proste i niekiedy może wymagać konsultacji z adwokatem lub kancelarią prawną specjalizującą się w prawie spadkowym.