Przesłanki ustalenia nierównych udziałów

19/11/2016

W ostatnim czasie zwróciła się do mnie Klientka z zapytaniem: jak ustalić nierówne udziały w majątku wspólnym. W mojej ocenie sprawy o podział majątku wspólnego małżonków są jednymi z najtrudniejszych spraw cywilnych rozpatrywanych przez sądy. Zapewne z tego też powodu część prawników unika przyjmowania do prowadzenia tego typu spraw. W poniższym krótkim wpisie jedynie sygnalizacyjnie postaram się omówić węzłowe kwestie dotyczące ustalenia nierównych udziałów.

Ustalenie nierównych udziałów w majątku małżonków jest możliwe tylko wtedy, gdy łącznie spełnione są trzy przesłanki:

  1. 1. jeden z małżonków zgłosił żądanie ustalenia nierównych udziałów;
  2. 2. wystąpiły ważne powody tego żądania w rozumieniu art. 43 § 2 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego;
  3. 3. małżonkowie w różnym stopniu przyczynili się do powstania majątku wspólnego.

Warto dodać, że na małżonku żądającym ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym spoczywa ciężar dowodu wykazania powyższych przesłanek (art. 6 kodeksu cywilnego).

Zgłoszenie żądania

W sprawie sądowej o podział majątku wspólnego sąd z urzędu ustala jedynie skład i wartość majątku wspólnego podlegającego podziałowi. Należy pamiętać o tym, że ewentualne ustalenie nierównych udziałów nie następuje z urzędu, a jedynie na wniosek. Dopiero bowiem wyraźne żądanie jednego z małżonków ustalenia udziałów w majątku wspólnym spowoduje iż sąd zajmie się ta kwestią.

„Ważne powody” w rozumieniu art. 43 § 2 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego

Ważne powody w rozumieniu art. 43 k.r.o. to zdarzenia i okoliczności, które należy oceniać przede wszystkim w relacji między małżonkami, a jeżeli nie dotyczą bezpośrednio ich relacji (jak np. utrata pracy), to powinny przynajmniej nastąpić w czasie trwania ich małżeństwa.

Ważnym powodem ustalenia nierównych udziałów może być: niewłaściwe, nieetyczne zachowanie jednego z małżonków, długotrwała separacja faktyczna małżonków (zwłaszcza przez nich uzgodniona i akceptowana, podczas której każde z nich gospodarowało samodzielnie i dorabiało się niejako „na własny rachunek”), narkomania, trwonienie majątku przez jednego z małżonków, alkoholizm, hazard, a nawet dokonywanie zbyt ryzykownych operacji finansowych.

O istnieniu ważnych powodów nie świadczy okoliczność, że jedno z małżonków nie przyczyniło się do powstania majątku wspólnego z powodów niezawinionych, niezależnych od niego albo z innych usprawiedliwionych względów, np. gdy z powodu choroby lub bezrobocia nie miało możliwości uzyskania zatrudnienia albo gdy pobierało naukę w celu osiągnięcia kwalifikacji zawodowych [tak w komentarzu do art. 43, M. Sychowicz, w: K. Piasecki (red.), H. Ciepła, B. Czech, T. Domińczyk, S. Kalus, M. Sychowicz, Kodeks rodzinny i opiekuńczy.].

Kwestia winy w rozpadzie małżeństwa nie jest bez znaczenia przy ocenie „ważnych powodów”, dlatego przyjmuje się, że art. 43 § 2 k.r.o. nie powinien działać na niekorzyść małżonka, któremu nie można przypisać winy (vide: uzasadnienie postanowienia SN z 27 czerwca 2003 r., IV CKN 278/2001, LexisNexis nr 365725, M. Prawn. 2004, nr 6, poz. 276).

Stopień przyczyniania się małżonków do powstania majątku wspólnego

Przyczynianie się małżonków do powstania majątku wspólnego stanowią działania zmierzające do powiększenia tego majątku (polegające na wniesieniu aktywów, jak i na zaoszczędzeniu wydatków) oraz starania o zaspokojenie potrzeb rodziny. O stopniu tego przyczynienia się decydują w szczególności takie elementy jak:

  • wysokość zarobków lub innych dochodów osiąganych przez małżonków,
  • sposób gospodarowania posiadanymi zasobami,
  • rozkład ciężaru obowiązków wychowawczych i prac domowych,
  • nakład osobistej pracy przy wychowaniu dzieci i we wspólnym gospodarstwie domowym.

Ponieważ najczęściej żony, oprócz prowadzenia domu i wychowywania dzieci, pracują także zawodowo, to dokonanie bilansu przyczynienia się obu stron do powstania majątku może być w typowym przypadku bardzo korzystne dla żony.

Przyczynianie się do powstania majątku wspólnego może krzyżować się z ważnymi powodami. Przepis art. 43 § 2 k.r.o. pozwala wprawdzie każdemu z małżonków żądać, ażeby ustalenie udziałów w majątku wspólnym nastąpiło z uwzględnieniem stopnia, w jakim każdy z nich przyczynił się do powstania tego majątku, uzależnia jednak dopuszczalność takiego żądania od istnienia ważnych powodów. Sąd Najwyższy wielokrotnie wyjaśniał, że za ważne powody mogą być uznane tylko takie, które zasługują na aprobatę w świetle zasad współżycia społecznego (por. postanowienie SN z 28 kwietnia 1972 r., III CRN 626/71, LexisNexis nr 318702). Z reguły, nawet jeśli któreś z małżonków w znacznie większym stopniu przyczyniło się do powstania majątku wspólnego, ale w realiach danej sprawy nie zaszły ważne powody, to żądanie tego małżonka o ustalenie większego (na jego korzyść) udziału w majątku wspólnym zazwyczaj nie jest uwzględniane. I na odwrót, nawet jeśli zaszły ważne powody, a brak jest różnego przyczyniania się małżonków do powstania majątku wspólnego (w szczególności niższego po stronie małżonka, którego zachowanie wyczerpało znamiona ważnych powodów), to w tym przypadku nie ma podstaw do ustalenia wyższego udziału tego z małżonków, którego zachowaniu nic zarzucić nie można, ale który też nie przyczynił się w innym (wyższym) stopniu do powstania majątku wspólnego.

W niektórych sprawach o ustalenie nierównych udziałów w majątku wspólnym może okazać się konieczne.