Czy presja ze strony rodziny lub kontrahenta może unieważnić podpisaną umowę?
W polskim prawie cywilnym oświadczenie woli złożone w stanie wyłączającym swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli jest nieważne (art. 82 KC). Choć przepis ten często kojarzony jest z przypadkami choroby psychicznej lub upośledzenia, coraz częściej sądy badają też wpływ czynników zewnętrznych – takich jak presja emocjonalna, relacje zależności czy manipulacja – na realną zdolność do samodzielnego działania.
Czym są czynniki zewnętrzne?
Czynnikami zewnętrznymi są wszystkie okoliczności nienależące bezpośrednio do stanu psychicznego osoby składającej oświadczenie, które jednak mogą znacząco wpłynąć na jej proces decyzyjny. Przykłady to:
- silny konflikt rodzinny i wynikające z niego napięcie,
- zależność ekonomiczna lub osobista od drugiej strony,
- zaskoczenie treścią dokumentu w sytuacji zaaranżowanej przez inną osobę,
- subtelna, ale skuteczna sugestia, że podpisanie umowy „jest konieczne”.
W praktyce oznacza to, że nawet osoba zdrowa psychicznie może działać w warunkach, które pozbawiają ją rzeczywistej swobody.
Jakie jest stanowisko sądów?
Przez długi czas dominowało podejście konserwatywne: tylko zaburzenia psychiczne po stronie składającego oświadczenie mogły uzasadniać jego nieważność. Dziś jednak sądy częściej dostrzegają wpływ sytuacji zewnętrznych, zwłaszcza gdy łączą się one z indywidualną podatnością osoby – np. cechami osobowości, zależnością lub wcześniejszymi doświadczeniami.
Przełomowe było orzeczenie SN z 18.05.2016 r. (V CSK 578/15), w którym podkreślono, że przyczyna wyłączająca swobodę może wynikać z połączenia czynników wewnętrznych i zewnętrznych. Sąd wskazał, że jeśli presja zewnętrzna (np. rodzinna, ekonomiczna, relacyjna) prowadzi – w połączeniu z cechami osoby – do stanu uniemożliwiającego rzeczywiste podjęcie decyzji, to oświadczenie może być nieważne.
Dlaczego to istotne?
To orzecznictwo otwiera drogę do podważenia czynności prawnych w sytuacjach, które wcześniej uchodziły za „życiowe ryzyko”. Jeżeli osoba została postawiona w sytuacji, w której podpisanie umowy było dla niej jedynym wyjściem – ze względu na nacisk psychiczny, manipulację lub lęk przed konsekwencjami odmowy – istnieją podstawy, by domagać się jej unieważnienia.
Oczywiście nie każda niekorzystna lub emocjonalna sytuacja to „brak swobody”. Kluczowe znaczenie ma tu opinia biegłego psychologa lub psychiatry, która pomoże ocenić, czy osoba była w stanie działać samodzielnie, czy też jej decyzja była wymuszona kontekstem.
FAQ:
Czy samo zaskoczenie treścią dokumentu wystarczy, by unieważnić oświadczenie?
Nie – musi towarzyszyć mu dodatkowo np. stan emocjonalny, lęk, dezorientacja lub podatność na sugestię.
Czy wpływ osoby bliskiej może być podstawą do unieważnienia testamentu?
Tak – jeśli osoba testująca działała pod wpływem silnej sugestii, zależności lub presji, która uniemożliwiała jej swobodne działanie.
Czy sąd zawsze wymaga opinii biegłego?
Zwykle tak – szczególnie gdy chodzi o zbadanie, czy osoba była w stanie samodzielnie i swobodnie podjąć decyzję. Bez takiej opinii wykazanie braku swobody jest bardzo trudne.
Zawód adwokata wykonuję od 2010 roku. Specjalizuję się w pomocy prawnej na rzecz osób fizycznych w zakresie spraw spadkowych, spraw rodzinnych, spraw nieletnich oraz spraw zadłużeniowych. Świadczyłem pomoc prawną na rzecz ponad 1 500 Klientów, występowałem przed sądami w ponad 3 000 rozpraw sądowych i posiedzeń sądowych oraz udzieliłem kilku tysięcy porad prawnych. Brałem również aktywny udział w negocjacjach prowadzonych z przeciwnikami procesowymi, ich pełnomocnikami, a także wierzycielami i firmami windykacyjnymi.
Zapraszam do kontaktu:
Tel: 512 567 580
E-mail: przemyslaw.kopko@adwokatura.pl