Zachowek to jedna z najczęściej poruszanych kwestii w sporach spadkowych. Zdarzają się jednak sytuacje, gdy roszczenie o zachowek jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. W takich przypadkach na scenę wchodzi art. 5 Kodeksu cywilnego, który pozwala na odmowę udzielenia ochrony prawnej, gdyby korzystanie z prawa naruszało zasady współżycia społecznego.

Art. 5 Kodeksu cywilnego – Co to jest?

Zgodnie z art. 5 Kodeksu cywilnego, “Nie można czynić ze swego prawa użytku, który by był sprzeczny ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa lub z zasadami współżycia społecznego. Takie działanie lub zaniechanie uprawnionego nie jest uważane za wykonywanie prawa i nie korzysta z ochrony”. Oznacza to, że w wyjątkowych sytuacjach, Sąd może odmówić ochrony prawnej osobie, która wykorzystuje swoje prawa w sposób rażąco niesprawiedliwy, niemoralny lub naruszający ogólnie przyjęte normy etyczne.
Stan nadużycia prawa – jeśli zostanie stwierdzony – prowadzi do redukcji bądź unicestwienia prawa podmiotowego. Rozstrzygnięcie w tym zakresie wymaga ostrożności i wnikliwego rozważenia wszystkich aspektów konkretnego wypadku. Zasady współżycia społecznego w rozumieniu art. 5 k.c. są bowiem pojęciem pozostającym w nierozłącznym związku z całokształtem okoliczności danej sprawy ( wyrok SN z 22 listopada 1994 r., sygn. akt II CRN 127/04).

Zachowek a nadużycie prawa

W orzecznictwie Sądu Najwyższego oraz sądów powszechnych za dominujące uznać trzeba stanowisko wedle którego art. 5 k.c. przy roszczeniach o zasądzenie zachowku jest stosowany wyjątkowo. Sąd oceniając, czy żądanie zapłaty zachowku stanowi nadużycie prawa w myśl art. 5 k.c. powinien mieć na uwadze, że:

• prawa osoby uprawnionej do zachowku służą urzeczywistnieniu obowiązków moralnych, jakie spadkodawca ma wobec swoich osób najbliższych,
• nikt nie może na wypadek swojej śmierci rozporządzić swoim majątkiem zupełnie dowolnie z pominięciem swoich najbliższych,
• dla zastosowania art. 5 k.c. znaczenie maja stosunki na gruncie spadkobierca/obdarowany a osoba uprawniona do zachowku, bowiem zachowanie osoby uprawnionej do zachowku w stosunku do spadkodawcy jest podstawą wydziedziczenia.

Z uwagi na charakter zachowku pozbawienie go na podstawie art. 5 k.c. musi sankcjonować wyłącznie rażące przypadki nadużycia tego prawa (zob. m.in. uchwałę SN z 19 maja 1981 r., III CZP 18/81, LEX nr 2666; wyrok SN z 25 stycznia 2001 r., IV CKN 250/00, LEX nr 490432; wyrok SN z 17 lipca 2009 r., IV CSK 163/09, LEX nr 527197; wyrok S.A. w Warszawie z 18 stycznia 2013 r., I ACa 688/12, LEX nr 1286660; wyrok S.A. w Krakowie z 19 października 2016 r., I ACa 609/16, LEX nr 2188884).

Praktyczne Przykłady Zastosowania Art. 5 KC przy Zachowku

1. Brak kontaktu z rodzicami – W jednej ze spraw, Sąd zmniejszył kwotę zachowku synowi, który skłócił się z własną matką, a potem przez wiele lat nie utrzymywał kontaktu z matką, nie interesował się jej zdrowiem, i to pomimo tego iż matka zabiegała intensywnie o nawiązanie tego kontaktu, a także o pomoc ze strony syna. Sąd uznał, że takie zachowanie uprawnionego do zachowku było sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.
2. Nadmierne żądanie zachowku – W innej sprawie, Sąd ograniczył wysokość zachowku, uznając, że zasądzenie pełnej kwoty byłoby rażąco krzywdzące dla pozostałych spadkobierców, którzy znajdowali się w trudnej sytuacji finansowej. Nadto, jedyny przez nich posiadany składnik majątku w postaci mieszkania służył im do zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych licznej rodziny. A konieczność spłaty zachowku w pełnej wysokości prowadziłaby do sprzedaży tego mieszkania i popadnięcia zobowiązanego do zapłaty zachowku i jego rodziny w kryzys bezdomności. W tym przypadku zastosowanie art. 5 KC pozwoliło na zachowanie równowagi między uprawnieniami stron.

Jakie Są Szanse na Sukces Przy Powoływaniu się na Art. 5 KC?

Zastosowanie art. 5 kodeksu cywilnego w sprawach o zachowek nie jest regułą, lecz wyjątkiem. Sąd musi dokładnie zbadać okoliczności konkretnej sprawy i ocenić, czy rzeczywiście dochodzi do nadużycia prawa. Zatem tylko zupełnie wyjątkowe okoliczności mogą prowadzić do możliwości realizowania zarzutu z art. 5 k.c. z odwołaniem się do relacji spadkodawca – osoba uprawniona do zachowku. Zakres zastosowania art. 5 k.c. powinien być wąski, bo inaczej zostanie udaremniony cel przepisów o zachowku (wyrok SN z 7 kwietnia 2004 r. sygn. akt IV CK 215/03).

Podsumowanie

Art. 5 Kodeksu cywilnego daje możliwość ograniczenia roszczenia o zachowek, jeśli ich dochodzenie byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Choć stosowanie tego przepisu jest wyjątkowe, może okazać się skuteczne w sporach spadkowych, gdzie moralność i etyka odgrywają istotną rolę. Zastanawiasz się, czy art. 5 KC może mieć zastosowanie w Twojej sprawie? Skontaktuj się z naszą kancelarią adwokacką w Warszawie, aby uzyskać fachową pomoc prawną.

Adwokat Jan Przemysław Kopko

Zawód adwokata wykonuję od 2010 roku. Specjalizuję się w pomocy prawnej na rzecz osób fizycznych w zakresie spraw spadkowych, spraw rodzinnych, spraw nieletnich oraz spraw zadłużeniowych. Świadczyłem pomoc prawną na rzecz ponad 1 500 Klientów, występowałem przed sądami w ponad 3 000 rozpraw sądowych i posiedzeń sądowych oraz udzieliłem kilku tysięcy porad prawnych. Brałem również aktywny udział w negocjacjach prowadzonych z przeciwnikami procesowymi, ich pełnomocnikami, a także wierzycielami i firmami windykacyjnymi.

Zapraszam do kontaktu:
Tel: 512 567 580
E-mail: przemyslaw.kopko@adwokatura.pl